Stofomschrijving CSE geschiedenis HAVO/ VWO: “Duitsland en Europa, 1945-2000”
Totale omvang: 16 bladzijden

Hoofdstuk 1/ Inleiding: Historisch Kader


Sinds Duitsland in 1871 een staat werd, was het uit een oogpunt van stabiliteit een probleemgeval, zowel nationaal als internationaal. De eenwording was afgedwongen met militaire overwinningen op Oostenrijk, Hongarije en Frankrijk. Onduidelijk was hoe duurzaam de grenzen van de nieuwe staat zouden zijn. Zou het door Bismarck gevormde klein-Duitsland weldra een groot-Duitsland willen worden?
Afgezien van dit potentiële gevaar, werden de internationale verhoudingen op het Europese continent belast met de ‘Duitse kwestie’: hoe kon deze machtige en centraal gelegen natie een berekenbare partner worden in het bestaande statensysteem? Nationaal waren de voortekenen evenmin gunstig. De binnenlandse verhoudingen in de nieuwe eenheidsstaat werden bepaald door grote verdeeldheid, tussen katholieken en protestanten, tussen sociaal-democraten en de overheid, tussen nationalisten en particularisten. In de ontwikkeling naar democratische verhoudingen leek Duitsland achter te blijven bij landen als Frankrijk en Groot-Brittannië.

Deze intern gespleten en extern nauwelijks geaccepteerde staat kon aanvankelijk vreedzaam blijven functioneren dankzij de diplomatieke stuurmanskunst van Bismarck. Na zijn aftreden in 1890 werd Duitsland echter, vooral onder invloed van keizer Wilhelm II, een rusteloze en daardoor onbetrouwbare grootmacht. Nationaal liep de politieke strijd hoog op. De verleiding werd groot om met een expansionistische politiek de verdeeldheid te overwinnen.
Bovendien meende Duitsland, als laatkomer onder de naties, recht te hebben op een inhaalmanoeuvre in de jacht op macht en invloed. Toen het poogde de maritieme suprematie van de Britten aan te tasten, was − naast de crisis in de Balkan – een van de belangrijkste oorzaken van de Eerste Wereldoorlog geboren. Deze oorlog liep uit op een nederlaag en bij de Vrede van Versailles kreeg Duitsland harde strafmaatregelen opgelegd. De Republiek van Weimar kon nauwelijks op voldoende interne steun rekenen en was daardoor in de ogen de andere Europese naties onbetrouwbaar. In Duitsland keerden zowel rechts-extremisten als communisten zich tegen het democratische stelsel, dat ook in het leger en grote delen van het ambtelijke apparaat afwijzing opriep. De buitenlandse politiek stond onder grote druk van de revanchegevoelens die gevoed werden door woede over het ‘Dictaat van Versailles’.
Duitsland zocht, zoals in de periode 1871-1914, een plaats in Europa, maar dreigde opnieuw door zijn onberekenbaarheid een bron van ontwrichting te worden. Vooral dankzij de staatsmanswijsheid van Gustav Stresemann, die streefde naar verzoening met Frankrijk, werd dit gevaar gedurende de jaren twintig afgewend. Zijn dood, in 1929, betekende een terugslag voor de democratie van Weimar, die hetzelfde jaar de klap kreeg te verwerken van een economische crisis die weldra de werkloosheid opjoeg en de politieke verhoudingen radicaliseerde.

In januari 1933 kwam met de benoeming van Adolf Hitler tot Rijkskanselier de nationaal-socialistische beweging aan de macht.
Zijn bewind maakte binnen korte tijd een einde aan de interne verdeeldheid door de dictatuur af te kondigen en politieke tegenstanders aan vervolging te onderwerpen. In strijd met het Verdrag van Versailles herbewapende het nazistische regime in hoog tempo. Met de annexatie van Oostenrijk en Sudetenland kreeg het de reputatie van steeds invloedrijker, maar door zijn dreigende houding ook steeds onbetrouwbaarder natie. Toen Duitsland in september 1939 Polen binnenviel, was de Tweede Wereldoorlog een feit.
Kort daarna begon de door de nazi’s met sinistere perfectie uitgevoerde genocide op het Europese jodendom. Hun militaire agressie bracht Duitsland in 1941 ook in oorlog met de Sovjetunie en de Verenigde Staten, een militaire strijd die vier jaar later op een totale nederlaag voor Duitsland uitliep. Daarmee was de Duitse kwestie niet verdwenen, maar opnieuw aan de orde: hoe kon voorkomen worden dat deze door haar omvang en ligging potentieel invloedrijke natie door interne verdeeldheid en/ of expansiedrang andermaal de stabiliteit in Europa in gevaar zou brengen?



Hoofdstuk 2: ‘Stunde Null’ – een nieuw begin

Hoe stond Duitsland er na de nederlaag voor;
welke houding namen Duitsers en geallieerden aan?


2.1 1945, hoe stond Duitsland er voor na de capitulatie in 1945?

Van het grote Duitsland was niets over; het had onvoorwaardelijk gecapituleerd en daarmee zijn soevereiniteit volledig verloren. De overheersing door de geallieerde overwinnaars was in meerdere opzichten pijnlijk; met name werd het Rode Leger gevreesd. In het dagelijks leven werden vrouwen, mannen en jongeren – elke groep op een eigen wijze – geconfronteerd met de directe gevolgen van oorlog en nederlaag: de puinhopen in de steden, andere vormen van grote materiële nood, ziekten en krijgsgevangenschap. De samenleving was volledig verstoord als gevolg van de vernielde infrastructuur, de grote stromen vluchtelingen, het gigantisch tekort aan huisvesting en het ontbreken van een geregeld bestuur op landelijk niveau.

2.2 Hoe dachten Duitsers over de ontstane situatie?

Verbijstering en apathie

De meeste Duitsers waren verbijsterd, hun door de nazi-propaganda opgevoerde verwachtingen waren in duigen gevallen. De confrontatie met wandaden, gepleegd in naam van het Duitse volk, versterkte bij veel Duitsers een apathische houding. Waar mogelijk trokken zij zich terug in de familiekring. Onder de miljoenen Duitsers die uit hun geboortestreek waren gevlucht of verdreven, was het gevoel ontworteld te zijn nog sterker aanwezig.

2.3 Welke houding namen geallieerden ten opzichte van Duitsland en ten opzicht van elkaar?

De opvatting van de ‘Grote Drie’

De geallieerde leiders, Roosevelt, Stalin en Churchill hadden voor 1945 slechts vage ideeën over de toekomst van Duitsland na de Duitse nederlaag. De in 1943 gemaakte afspraken over de voorlopige opdeling van Duitsland in bezettingszones kwamen mede voort uit de angst dat ‘de ander’ het ontstane machtsvacuüm zou opvullen. Tijdens de Jalta-conferentie (februari 1945) besloten ze ook de hoofdstad Berlijn in vier zones in te delen.
Nieuwe tegenstellingen tekenden zich af. Stalin forceerde gebiedsverschuivingen in het oosten; Duitsland raakte een kwart van zijn grondgebied kwijt. In een gespannen sfeer maakten Stalin, Truman en Attlee tijdens de conferentie in Potsdam afspraken over Duitsland: denazificatie, ontwapening, demilitarisering, democratisering en ontmanteling van de Duitse oorlogsindustrie. Een deel van de afspraken bood ruimte voor eigen interpretatie. Duitsland moest, ondanks de opdeling, een economische eenheid blijven. Een Geallieerde Controle Raad moest dit bevorderen. Een door de Sovjet-Unie gewenste definitieve regeling over de herstelbetalingen bleef uit.


Hoofdstuk 3: De Duitse deling

Welke internationale en nationale ontwikkelingen verklaren de Duitse deling?


3.1 1949, ‘Stalin’s misrekening’

12 Mei 1949, feest in West-Berlijn, na 11 maanden is de Sovjetblokkade opgeheven. Stalin heeft geen van zijn doelen bereikt: in plaats van de door Stalin geëiste integratie van West-Berlijn in de Sovjetzone bleef West-Berlijn een westerse voorpost. Evenmin kwam iets terecht van de eis ‘alle bezettingstroepen uit Duitsland’. De crisis rond Berlijn stimuleerde de oprichting van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) in april 1949; het westelijk deel van Duitsland behoorde tot het verdragsgebied. Op 8 mei gaven vertegenwoordigers van de westelijke Duitse deelstaten hun goedkeuring aan een grondwet voor een West-Duitse staat, tegen de zin van Stalin die voorstander was van een Duitse eenheidsstaat met een ‘antifascistische regering’.

3.2 Welke internationale ontwikkelingen tussen 1945 en 1949 bevorderden de Duitse deling?

Een gedeeld Europa

De groeiende tegenstelling tussen de SU en de westelijke geallieerden na 1945 was de belangrijkste oorzaak van de Duitse deling. Het toenemende, wederzijdse wantrouwen werd mede gevoed door ontwikkelingen in het bezette Duitsland.
Schijnverkiezingen en de invoering van het Stalinistische systeem in Oost-Europese staten in de periode 1945-1947 voedden de vrees voor verdere communistische expansie; stemmenwinst van communisten bij parlementaire verkiezingen in andere Europese landen versterkten deze vrees. Het is onzeker of Stalin alleen uit was op veilig grenzen (een schild van Oost-Europese staten) of geheel West-Europa binnen zijn invloedssfeer wilde krijgen.
President Truman formuleerde in het voorjaar van 1947 de containment-politiek (Truman-doctrine) en vroeg in dat kader het Amerikaanse Congres de Marshallhulp goed te keuren.
De staatsgreep in Praag in februari 1948 wekte in de VS en in West-Europa grote onrust. Het Amerikaans Congres liet zijn bezwaren tegen de Marshallhulp vallen. West-Europese landen waren bereid samen tegenwicht te bieden aan de militaire overmacht van de SU in Europa. De blokkade van Berlijn (1948-1949) wees uit dat de grens tussen ‘Oost en West’ in Duitsland lag.

3.3 Welke nationale ontwikkelingen tussen 1945 en 1949 bevorderden de Duitse deling?

Deze ontwikkelingen weden voor een groot deel bepaald door de geallieerde bezetters. Tot 1947 voerde elke mogendheid in haar zone een eigen politiek.

De economische deling

De economische samenwerking, afgesproken in Potsdam, kwam moeilijk van de grond. Zowel de Fransen als de Russen plunderden hun eigen zone leeg, in hun ogen een vorm van herstelbetalingen. De SU leverde niet de afgesproken hoeveelheid voedsel uit de oostzone. De samenwerking binnen de Geallieerde Controle Raad verliep steeds stroever.
De aanhoudende vluchtelingenstromen uit het oosten vergrootten de in de westelijke zones al bestaande economische problemen (geldontwaarding, zwarthandel) en werkten chaos in deze zones in de hand. De VS en Engeland voegden in 1947 hun zones samen en werkten in het geheim aan een geldhervorming om de economie in hun zones weer op te bouwen. Korte tijd later sloot Frankrijk zich bij deze samenwerking aan. Met de invoering van de D-Mark, in juni 1948, werd Duitsland in economische zin definitief gedeeld.
Stalin beschouwde deze geldhervorming als een schending van ‘Potsdam’. Het economisch herstel in de westelijke zones en het vertrouwen in de Marshallhulp verkleinden de kans dat Duitsers zouden kiezen voor zijn visie van de Duitse eenheidsstaat. De blokkade van Berlijn was zijn antwoord op de westerse ‘indammingpolitiek’.




De blokkade van Berlijn

De blokkade paste in de afgrendelingpolitiek van de SU. Tevens was het een chantagemiddel om de kwestie Duitsland naar eigen inzicht te regelen.
Het verloop van de blokkade, met name het onderhouden van de luchtbrug, toonde de bereidheid van de VS aan om te interveniëren ten gunste van niet-communistisch Europa, waartoe het westen van Duitsland en het bijzonder kwetsbare West-Berlijn werden gerekend.
Tijdens de crisis werd de basis gelegd voor nauwe samenwerking tussen West-Europa en de VS (de Atlantische Alliantie) met als concreet resultaat de NAVO. Tijdens de blokkade van Berlijn werd de samenwerking tussen de drie westelijke zones uitgebreid. Deelstaatverkiezingen in deze zones legden feitelijk de basis voor de Bondsrepubliek Duitsland (BRD). Onder toezicht van de westelijke geallieerden kwam een democratische grondwet tot stand.
De blokkade van Berlijn versterkte gevoelens van saamhorigheid onder West-Duitsers en stelde hen in de gelegenheid de rol van dader te verwisselen voor de rol van slachtoffer. Een anti-Amerikaanse stemming in het westen van Duitsland veranderde in een pro-Amerikaanse. De invloed van de Marshallhulp versterkte deze laatste ontwikkeling. Na de Bondsdagverkiezingen (augustus 1949) werd de pro-westerse CDU politicus Adenauer tot bondskanselier gekozen.

Het ontstaan van de Duitse Democratische Republiek

Met toestemming van Stalin werd in de “Oostzone in het najaar van 1949 de Duitse Democratische Republiek (DDR) opgericht, een ‘boeren- en arbeidersstaat’ zoals de andere volksdemocratieën in het Oostblok. De ontwikkelingen in de Oostzone tussen 1945 en 1949 vertoonden overeenkomsten met ontwikkelingen in Oost-Europese landen; om steun van groepen Duitsers te behouden of te verwerven vonden ze alleen meer geleidelijk plaats.
Onder druk van de Sovjetautoriteiten kwam de macht te liggen bij de SED waarin de communisten de hoofdrol speelden. De economie werd omgevormd naar Sovjetmodel. Dit proces droeg bij aan de deling van Duitsland.
In de Koude Oorlogspropaganda werd vanaf 1948 de samenleving in de Oostzone gepresenteerd als het antifascistisch alternatief voor West-Duitsland.

3.4 Casus Denazificatie in Duitsland in de periode 1945-1947,
een verantwoorde afrekening met het verleden of een nieuwe rekening voor
de toekomst?

Een vergelijking van de denazificatie in de Amerikaanse zone en in de Russische zone, waarbij middels bronnen antwoorden worden gezocht op de bovenstaande vragen.
In de vragen klinkt de vrees van vooral niet-Duitsers voor herleving van de nazisme door en wordt men wordt geconfronteerd met de problemen van dergelijke collectieve maatregelen.


Hoofdstuk 4: De twee Duitse staten

Welke internationale en nationale ontwikkelingen verklaren de integratie van de BRD in
het Westen en van de DDR in het Oosten?


4.1 1955, ‘Wiedervereinigung’ verder weg dan ooit

Juli 1995, de conferentie in Genève, een bijeenkomst van leiders van de voormalige ‘Grote Vier’. De nieuwe leider van de SU, Chroesjtsjov, leek tot concessies bereid om alsnog de schade voor de SU van de toetreding van de BRD tot de NAVO te bespreken. De onderhandelingen liepen vast; de SU handhaafde de eis tot neutralisering van Duitsland en de VS de eis van vrije verkiezingen.
De BRD trad toe tot de NAVO en de DDR tot het opgerichte Warschaupact; Duitsland vormde nu de ‘frontlijn’ tussen de politiek-militaire machtsblokken in Europa. Zonder medewerking van de VS en van de SU was ‘Wiedervereinigung’ ondenkbaar. De niet aanwezige Adenauer, kanselier van de BRD en ook minister van buitenlandse zaken, was redelijk tevreden met deze ontwikkelingen.

4.2 Welke internationale ontwikkelingen tussen 1949 en 1955 bevorderden de integratie?

De invloed van de Koreaanse Oorlog

De Koreaanse Oorlog confronteerde inwoners van Europa met de Koude Oorlog in meerdere gedaantes. In Europa rees de vraag of ook in Duitsland, dat evenals Korea was opgesplitst in een communistisch en niet-communistisch deel, oorlog zou uitbreken. Gewezen werd op overeenkomstige ontwikkelingen: ongelijke militaire machtsverhoudingen, de Sovjet expansie in Europa voor 1950, de propagandastrijd en de houding van communistische partijen (in Frankrijk en Italië). Gaandeweg de Koreaanse Oorlog groeide in Europa de angst voor een Derde Wereldoorlog, een kernoorlog.
Om de NAVO wezenlijk te versterken stelde Adenauer de West-Duitse herbewapening voor. Adenauer’s voorstel riep in de BRD en in de haar omringende landen veel discussie en verzet op. Op grond van politiek-militaire overwegingen steunden president Truman en bondgenoot Engeland Adenauer’s voorstel; Truman moest wel veel verzet in het Amerikaans Congres overwinnen.

‘Westbindung’ en ‘Westintegration’

Adenauer’s herbewapeningvoorstel maakte deel uit van zijn politiek van ‘Westbindung’ en ‘Westintegration’, gericht op de heracceptatie van Duitsland als soevereine...








Nog geen opmerkingen of toevoegingen op dit document geplaatst.
Wil jij een bericht plaatsen dan kan dat door op "post message" te klikken.