Romananalyse

1.
Auteur: J. Bernlef is een pseudoniem van Hendrik Jan Marsman. Hij is geboren op 14 januri 1937 te Sint-Pancras. Zijn vaak sombere proza en ook zijn poëzie kenmerken zich door het eenvoudige en koele taalgebruik. Bernlef heeft zo’n dertig boeken (romans, verhalen- en dichtbundels) op zijn naam en hoeft niet te klagen over waardering en bekroningen. Het heeft echter wel vele jaren geduurd voor hij werd gerekend tot de eredivisie van letterkundigen. Bernlef zag zichzelf vooral als een ‘maker’, een literaire ambachtsman. Met de roman Hersenschimmen brak hij in één klap goed door.
Poëziewerken van Bernlef zijn bijvoorbeeld: Ben even weg (1965), Grensgeval (1972), Alles terug gevonden/ niets bewaard (1982) en Winterwegen (1983); proza-werken zijn bijvoorbeeld: Stenen spoelen (1960), Stukjes en beetjes (1965), Sneeuw (1973), Meeuwen (1975), Onder ijsbergen (1981) en Regen (1982).
De roman Hersenschimmen bracht de grote erkenning voor het talent van Bernlef. De roman haalde veertien drukken in anderhalf jaar, wordt vertaald in Zweden, Noorwegen en Duitsland en is ook verfilmd. Behalve in het literaire circuit circuleert de roman in kringen van de gezondheidszorg (verpleegkundigen, bejaardenverzorgsters). De schrijver benadrukt echter: ‘Als er één boek fictie is, dan is dit het wel. Ik heb me natuurlijk wel georiënteerd over het verloop van de ziekte, maar ik heb het toch voor 95 procent op mijn verbeeldingskracht moeten doen.’
Titel: Hersenschimmen
Jaar van 1e uitgave: 1984

2.
Literaire stroming: Dit boek behoort tot de Moderne Romankunst.
Plaatsing van het werk in tijd, gerelateerd aan de stijl: De tijd waarin dit werk geplaatst is, komt overeen met de stijl. Deze roman bevat namelijk duidelijke kenmerken van de Moderne Roman: waandenkbeelden, symboliek speelt een rol, aandacht voor verschrikking (angst, eenzaamheid).

3.
Samenvatting: Hoofdpersoon en verteller in deze roman is de Nederlandse Maarten Klein, 72 jaar oud. Hij woont met zijn vrouw Vera al zo’n vijftien jaar in de Verenigde Staten, in het plaatsje Gloucester, aan de kust boven Boston. Hun twee kinderen, Fred en Kitty, zijn al het huis uit. Maarten is sinds enkele jaren gepensioneerd. Hij werkte bij de IMCO, een internationale visserijorganisatie. Eerst notuleerde hij de vergaderingen, later hield hij zich bezig met het vaststellen van de vangsthoeveelheden. Hij is in zijn dienstwoning, die uitkijkt op de in zee uitstekende rots Eastern Point, blijven hangen.
(ZONDAG) Het verhaal begint op een winterse zondag; buiten ligt sneeuw. Maarten Klein staat voor het raam en ziet uit naar de schoolbus die de kinderen uit de buurt thuisbrengt. Op zondag rijdt de bus echter niet. Een blik op de buitenthermometer, die aan Maartens vader toebehoord, stuurt zijn gedachten naar het verleden: Domburg, zijn ouders, opa en oma. Maartens herinneringen aan de bewaarschool leiden ertoe dat hij op een stoel klimt om een potlodendoos te zoeken, terwijl hij denkt dat hij zich in het materiaalhok van de bewaarschool bevindt. Achteraf dringt het besef dat hij iets vreemds deed, wel tot hem door. Op tafel ligt The Heart of the Matter van Graham Greene met een buskaartje erin. Nu eens meent Maarten het boek voor het eerst te zien en weet hij van het buskaartje niks af, dan weer herinnert hij zich het boek zelf gekocht te hebben en de busreis zelf gemaakt te hebben. Op zondag eet het echtpaar traditioneel pizza. De pizza is aanleiding tot het ophalen van gezamelijke herinneringen van Maarten en Vera aan Rome. Maarten blijkt zich van die vakantie niets te herinneren, maar weet dit verborgen te houden voor Vera, want het verontrust hem. Na een partij schaak gaan ze naar bed.
(MAANDAG) Na een nacht die Maarten voor een groot gedeelte (vergeefs) puzzelend aan de keukentafel heeft doorgebracht, brengt hij Vera ontbijt op bed. Vera blijkt al tien jaar geen suiker meer in haar koffie te gebruiken. ‘Verstrooidheid,’ zegt Maarten.
Tijdens zijn dagelijkse wandeling met zijn hond Robert gaat Maarten een café in. Hij vindt dat het barmeisje sprekend lijkt op zijn eerste liefde, Karen. Met haar had hij voor het eerst in zijn leven gevreeën, in een vakantiehuisje in Noord-Holland. Hij beseft dat dit meisje Karen niet kan zijn. Hij gaat verder met zijn wandeling en gaat een boekwinkel binnen. Tot zijn verassing blijkt dat hij daar al eerder The Heart of the Matter van Graham Greene gekocht had. Maarten koopt nu van dezelfde schrijver Our Man in Havana. Inmiddels is hij zijn hond al lang uit het oog verloren. De dodelijk ongeruste Vera spoort Maarten op. Robert was alleen naar huis gelopen.
Maarten vraagt Vera of zij zich nog herinnert hoe zij in Holland samen hand in hand liepen op de oude slaperdijk. Vera weet niet waar hij het over heeft. De lezer weet dat dit herinneringen aan Karen zijn. Als Maarten zich moet gaan scheren, blijkt hij onderweg al vergeten te zijn wat hij van plan was te doen en meent dan dat hij houtblokken voor de open haard met gaan halen. Later komt Ellen Robbins, die in de buurt woont, op bezoek. Maarten informeert naar haar man Jack. Die blijkt al jaren dood te zijn. Vera vertelt Ellen dat ze zich zorgen maakt over Maartens toestand. Maarten gaat pianospelen en denkt aan zijn vroegere pianolerares, op wie hij als jongetje verliefd was. Hij gaat vroeg (zeven uur) naar bed.
(DINSDAG) Nadat Maarten is opgestaan, blijkt Vera niet thuis te zijn. Hij denkt dat ze naar de bibliotheek is waar ze vrijwilligers werk doet. Na een geweldige schranspartij wil Maarten naar zijn werk (IMCO). Alle deuren naar buiten blijken echter op slot te zijn. Maarten forceert de deur naar het washok. Hij moet immers naar de IMCO-vergadering, die in een zomerhuisje dichtbij wordt gehouden. Het zomerhuisje is afgesloten en ook hier forceert Maarten de deur. Hij weet opeens niet meer wat hij in het zomerhuisje te zoeken heeft en keert terug naar huis. Daar vertelt de geschrokken Vera hem dat de laatste IMCO-vergadering vier jaar geleden is geweest en dat zij zelf al lang niet meer bij de bibliotheek werkt. Vera vertelt dat ze aan dokter Eardly heeft gevraagd om binnenkort langs te komen, omdat ze vindt dat Maarten de laatste tijd zo vreemd doet.
Maarten denkt terug aan zijn vroegere collega Karl Simic. Kort na een bezoek van Maarten had Simic in bad zijn polsen doorgesneden en was daarna verdronken. Vera probeert met behulp van een fotoalbum Maartens herinneringen weer op orde te brengen. Hoe dichter de foto’s echter het heden naderen, des te ondoordringbaarder en raadselachtiger lijken ze te worden. Na de fotosessie gaat Maarten even rusten. Als hij wakker wordt denkt hij dat hij als kind bij opa logeert. Vera knipt het licht aan en Maarten is weer terug in het heden.
Dokter Eardly komt op bezoek. Hij adviseert Vera om Maarten binnen te houden, hem veel te laten rusten en pillen te laten slikken. De buurjongen, William Cheever, brengt boodschappen langs. Maarten vraagt naar zijn witte keeshondje Kiss. Een pijnlijke vraag, omdat Kiss al lang dood is. Een televisieprogramma over de opkomst van Hitler brengt Maartens gedachten terug naar die tijd. Hij was toen verloofd met Karen. Plotseling wil Maarten voor Vera knielen, maar dat is wat hij vijftig jaar geleden voor Karen had willen doen.
(WOENSDAG) Na zijn late ontbijt wil Maarten de hond gaan uitlaten. Vera houdt hem tegen. Nu ziet in haar zijn moeder die hem iets verbiedt. “Ik ben het, Vera,’ snikt ze.
Terwijl Vera even langswipt bij Ellen Robbins, slaat Maarten een ruit stuk om de hond Robert, die buiten rondloopt, binnen te laten. Dan meent Maarten weer dat hij als kind bij opa en oma logeert. Als Vera door de voordeur binnenkomt, roept hij: ‘Ik ben hier oma.’ De buurjongen William Cheever repareert de kapotte ruit voorlopig. Maarten informeert weer naar zijn hondje Kiss. De verwarring in Maarten wordt steeds groter en de momenten waarop hij dan weer kind, dan weer volwassene is, volgen elkaar steeds sneller op. Nu meent hij dat hij als kind bij zijn grootouders aan het logeren is, dan is hij het kind dat nog bij papa en mama woont en dan weer is hij de vader die wacht op zijn twee kinderen. Ook zijn er ogenblikken van totale vervreemding, zoals wanneer hij in zijn eigen huis meent op een hotelkamer te zijn. Maar er zijn ook...








Nog geen opmerkingen of toevoegingen op dit document geplaatst.
Wil jij een bericht plaatsen dan kan dat door op "post message" te klikken.